Pracuj, aby się stała sprawiedliwość na świecie, aby te szczytne wyrazy, świecące na naszych kościołach, aresztach, szpitalach, domach publicznych — Wolność, Równość, Braterstwo — nie były martwą literą.
Jan Kasprowicz, Równi z równymi
Stulecie śmierci Jana Kasprowicza skłania do ponownego odczytania jego twórczości nie tylko jako dorobku poety modernistycznego, lecz także jako świadectwa głębokiej przemiany życiowej. Kasprowicz – syn ubogiego chłopa, który dzięki determinacji i pracy zdobył wykształcenie oraz miejsce w kulturze narodowej – przez całe życie powracał do pytań o równość, sprawiedliwość i godność człowieka. Jego refleksje nie były abstrakcyjną filozofią, lecz wynikały z doświadczenia społecznego, które my nauczyciele i wychowawcy możemy i dziś wykorzystywać jako narzędzie rozmowy o awansie społecznym, emancypacji i odpowiedzialności.
W młodości Kasprowicz był zafascynowany ideami demokratycznymi i socjalnymi, które przenikały Europę w drugiej połowie XIX wieku. W jego wczesnych utworach pojawia się wyraźna wiara w możliwość wyrównania szans poprzez edukację i pracę. Poeta widział równość jako projekt społeczny, który wymaga wysiłku zbiorowego – nie tylko reform, lecz także zmiany mentalności. W tym okresie jego stanowisko było bliskie pozytywistycznemu przekonaniu, że rozwój społeczny jest możliwy dzięki solidarności i stopniowemu poszerzaniu dostępu do kultury. Ileż to razy ten wątek przewija się w historii Polski w XX wieku?
Jednocześnie Kasprowicz nie idealizował rzeczywistości. Jako człowiek pochodzący z najniższych warstw społecznych znał mechanizmy wykluczenia i hierarchizacji. W jego wczesnych dramatach i wierszach pojawia się krytyka systemu, który utrudnia awans ludziom z środowisk mniej uprzywilejowanych. Równość była dla niego nie tylko postulatem, lecz także osobistym doświadczeniem walki o miejsce w świecie. To napięcie między ideałem a realnością stanowi ważny punkt wyjścia do rozmów z młodzieżą o tym, jak struktury społeczne, wiedza, uprzedzenia wpływają na życiowe wybory.
Przełom nastąpił wraz z wejściem Kasprowicza w okres modernistyczny. Poeta zaczął dostrzegać, że równość nie jest wyłącznie kwestią ekonomiczną czy edukacyjną, lecz także duchową. W hymnach i późnych lirykach pojawia się przekonanie, że człowiek – niezależnie od pochodzenia – nosi w sobie potencjał moralny i metafizyczny. Kasprowicz przesuwa akcent z równości społecznej na równość egzystencjalną: wszyscy ludzie są równi wobec cierpienia, natury, przemijania i tajemnicy istnienia. To ważna lekcja dla wychowawców: równość nie musi oznaczać jednolitości, lecz wspólnotę doświadczeń. Zwłaszcza dziś gdy dokonujemy daleko idące digitalizacji otaczającego nas świata.
W tym okresie Kasprowicz odchodzi od wiary w szybkie reformy społeczne. Jego stanowisko ewoluuje w stronę refleksji nad ograniczeniami ludzkiej natury i nad tym, że równość nie może być narzucona z zewnątrz. Poeta zaczyna podkreślać rolę wewnętrznej przemiany, pracy nad sobą, pokory i odpowiedzialności. Równość staje się dla niego procesem, który zaczyna się w jednostce – w jej zdolności do współczucia, dialogu i przekraczania własnych uprzedzeń. To przesunięcie z perspektywy społecznej na etyczną jest jednym z najbardziej interesujących elementów jego rozwoju.
W późnej twórczości Kasprowicz osiąga punkt syntezy: równość jest zarówno zadaniem społecznym, jak i duchowym. Poeta nie rezygnuje z krytyki niesprawiedliwości, ale jednocześnie podkreśla, że prawdziwa zmiana wymaga przemiany człowieka – jego relacji z naturą, drugim człowiekiem i samym sobą. W tym sensie Kasprowicz staje się prekursorem współczesnych koncepcji wychowania, które łączą wrażliwość społeczną z rozwojem osobistym. Jego myśl może inspirować nauczycieli do pracy nad kompetencjami miękkimi: empatią, odpowiedzialnością, zdolnością do współpracy.
W setną rocznicę śmierci Kasprowicza warto przypomnieć, że jego refleksje o równości nie były abstrakcyjną teorią, lecz wynikały z biografii człowieka, który doświadczył zarówno wykluczenia, jak i awansu. Ewolucja jego stanowiska – od społecznego idealizmu, przez modernistyczne zwątpienie, aż po etyczną syntezę – stanowi znakomity materiał do pracy wychowawczej. Pokazuje, że równość nie jest stanem, lecz drogą; nie jest deklaracją, lecz praktyką; nie jest celem, lecz procesem, który wymaga zarówno zmian strukturalnych, jak i osobistej odpowiedzialności.
To przesłanie, które wciąż pozostaje aktualne w pracy z młodymi ludźmi.
Literatura:
Jan Józef Lipski s.v. Jan Kasprowicz [w:] Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, PWN, Warszawa 1984-85, t. I, s. 424-425.
Roman Loth s.v. Jan Kasprowicz [w:] Polski Słownik Biograficzny,tom XII, 1966-1967, https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/jan-kasprowicz-1860-1926-poeta-tlumacz-krytyk-profesor
Agnieszka Sell, “Sita” Jana Kasprowicza - (nie)jednoznaczne zwycięstwo miłości, Wiek XIX. Rocznik Tow. Lit. im. A. Mickiewicza, rok IX (LI) 2016, s. 233-250, https://rcin.org.pl/ibl/Content/68668/WA248_81633_P-I-1269_sell_o.pdf
Lidia Sudyka, Sita. Indyjski hymn o miłości (Sita. Indian hymn of love) - a libretto by Jan Kasprowicz [w:] tejże, Interrelations of Indian Literature and Arts, Kraków 2011, s. 57-64. https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/63195/sudyka_sita_indyjski_hymn_milosci_sita_indian_hymn_of_love_2011.pdf źródło: https://poezja.org/wz/Jan_Kasprowicz/
https://dzieje.pl/wiadomosci/100-lat-temu-zmarl-jan-kasprowicz-autor-hymnow-i-krzaku-dzikiej-rozy
Cytat za:
https://pl.wikisource.org/wiki/R%C3%B3wni_z_r%C3%B3wnym
Zdjęcie:
https://poezja.org/assets/poeci/kasprowicz-jan.webp
Maciej Durczewski
nauczyciel, ekspert, lektor
Nauczyciel, lektor, szkoleniowiec - specjalizujący się w zagadnieniach dwujęzyczności, STEAM, TIK i CLIL. Wspiera zarówno nauczycielki jak i nauczycieli zainteresowanych wdrażaniem nauczania dwujęzycznego w polskich szkołach prowadząc specjalistyczny profil facebookowy CLIL Polska. Posiada trzydziestopięcioletnie doświadczenie jako lektor języka - w tym specjalistycznego ESP, medycznego, chemicznego i technicznego - w tym nauczania w trybie dwujęzycznym, i pełnym zakresie wiekowym - od przedszkola do szkoły wyższej.
Projektuje, wdraża i realizuje projekty szkoleniowe dla firm.
Członek społeczności Superbelfrzy RP.
Intel Teacher Ambassador
Mentor w kursach ORE - Praca metodą projektu i OK
